Kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, napięcie, uczucie zagrożenia albo nagła myśl, że zaraz wydarzy się coś złego – objawy kojarzone potocznie z nerwicą mogą dotyczyć zarówno psychiki, jak i całego ciała. Czasami utrzymują się przez dłuższy czas, a innym razem pojawiają się nagle w postaci intensywnego napadu lęku lub paniki.

Nerwica może objawiać się m.in. przewlekłym niepokojem, napięciem, problemami ze snem i koncentracją, kołataniem serca, dusznością, dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, zawrotami głowy czy napadami silnego lęku. Objawy mogą nasilać się pod wpływem stresu, przemęczenia lub określonych sytuacji, ale napad paniki może również pojawić się pozornie bez wyraźnej przyczyny.

Warto jednak pamiętać, że podobne dolegliwości mogą występować również w przebiegu chorób somatycznych. Szczególnie w przypadku pierwszego, nietypowego lub bardzo silnego epizodu nie należy samodzielnie zakładać, że jego przyczyną jest wyłącznie lęk.

Nerwica – co właściwie oznacza ten termin?

Określenie „nerwica” jest nadal bardzo często używane w codziennym języku i wyszukiwane przez osoby doświadczające przewlekłego lęku, napięcia czy objawów somatycznych.

Nie jest jednak nazwą jednego, konkretnego zaburzenia.

Współczesne klasyfikacje diagnostyczne wyróżniają różne zaburzenia, którym mogą towarzyszyć objawy dawniej określane jako nerwicowe. Należą do nich między innymi zaburzenia lękowe, takie jak zaburzenie lękowe uogólnione, zaburzenie paniczne czy fobie.

WHO opisuje zaburzenia lękowe jako stany, w których lęk lub obawy stają się nadmierne, trudne do kontrolowania i mogą istotnie utrudniać codzienne funkcjonowanie. Mogą im towarzyszyć objawy psychiczne, fizyczne oraz zmiany zachowania.

W dalszej części artykułu będziemy posługiwać się określeniem „nerwica”, ponieważ jest ono powszechnie zrozumiałe, odnosząc je przede wszystkim do objawów związanych z nadmiernym lękiem i napięciem.

Jakie są objawy nerwicy?

Objawy mogą wyglądać zupełnie inaczej u różnych osób. Jedna osoba będzie doświadczała przede wszystkim uporczywych myśli i niepokoju, a u innej na pierwszy plan wysuną się symptomy fizyczne, takie jak kołatanie serca czy napięcie mięśniowe.

WHO wskazuje, że zaburzeniom lękowym mogą towarzyszyć m.in. trudności z koncentracją, drażliwość, napięcie i niepokój ruchowy, nudności lub dyskomfort w jamie brzusznej, kołatanie serca, pocenie się, drżenie czy zaburzenia snu.

Psychiczne objawy nerwicy

Do objawów związanych z psychiką mogą należeć:

• trudny do opanowania niepokój,
• ciągłe zamartwianie się,
• przewidywanie negatywnych scenariuszy,
• poczucie zagrożenia mimo braku bezpośredniego niebezpieczeństwa,
• drażliwość,
• napięcie emocjonalne,
• problemy z koncentracją,
• trudność w podejmowaniu decyzji,
• lęk przed utratą kontroli,
• nadmierne obserwowanie własnego organizmu,
• poczucie odrealnienia lub „oderwania” od siebie podczas silnego lęku.

Lęk sam w sobie jest naturalną reakcją organizmu. Problem pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy jest niewspółmiernie silny, długo się utrzymuje albo zaczyna wpływać na pracę, relacje, odpoczynek i inne obszary codziennego życia.

Fizyczne, czyli somatyczne objawy nerwicy

Lęk uruchamia reakcje fizjologiczne organizmu. Dlatego zaburzenia lękowe nie oznaczają, że objawy fizyczne są „wymyślone”. Odczuwane dolegliwości mogą być bardzo realne i intensywne.

Do częstych objawów somatycznych należą:

• przyspieszone bicie lub kołatanie serca,
• uczucie ucisku w klatce piersiowej,
• duszność lub wrażenie, że trudno nabrać pełnego oddechu,
• napięcie mięśni,
• drżenie rąk lub całego ciała,
• pocenie się,
• uderzenia gorąca lub dreszcze,
• zawroty głowy,
• osłabienie,
• uczucie „miękkich nóg”,
• mrowienie lub drętwienie,
• suchość w ustach,
• bóle brzucha,
• nudności,
• biegunka lub inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego,
• bóle głowy,
• problemy z zasypianiem lub częste wybudzanie się.

Problem polega na tym, że część z tych symptomów może pojawiać się również przy innych chorobach. Z tego powodu nie powinno się diagnozować u siebie zaburzenia lękowego wyłącznie na podstawie listy objawów.

Jak wygląda atak nerwicy ?

To, co potocznie nazywane jest „atakiem nerwicy”, bardzo często odpowiada opisowi napadu paniki.

Napad paniki jest nagłym epizodem bardzo silnego lęku, podczas którego objawy psychiczne i fizyczne szybko narastają. Człowiek może mieć wrażenie, że traci kontrolę, mdleje, dusi się albo doświadcza poważnego problemu zdrowotnego.

Typowe objawy napadu paniki to między innymi:

• bardzo silny lęk,
• kołatanie lub przyspieszenie pracy serca,
• duszność,
• ucisk albo ból w klatce piersiowej,
• drżenie,
• potliwość,
• zawroty głowy,
• nudności,
• uczucie gorąca lub zimna,
• mrowienie kończyn,
• uczucie dławienia,
• derealizacja – wrażenie, że otoczenie jest nierzeczywiste,
• strach przed omdleniem,
• strach przed utratą kontroli,
• lęk przed śmiercią.

Objawy napadu paniki mogą pojawić się bardzo szybko. NHS podaje, że wiele napadów trwa około 5–20 minut, choć u części osób epizod może utrzymywać się dłużej.

Kiedy atakuje nerwica?

Nie ma jednej godziny, miejsca ani sytuacji, w której „nerwica atakuje”.

Objawy lękowe mogą pojawić się:

• podczas intensywnego stresu,
• po długotrwałym okresie napięcia,
• przy przemęczeniu,
• w sytuacjach konfliktowych,
• przed ważnym wydarzeniem,
• w zatłoczonych miejscach,
• podczas podróży,
• przed wystąpieniem publicznym,
• w pracy,
• wieczorem lub w nocy,
• rano po przebudzeniu,
• a czasami także podczas odpoczynku.

Napad paniki może pojawić się również bez widocznego bodźca. To właśnie nieprzewidywalność kolejnego epizodu może powodować dodatkowy lęk.

Z czasem niektóre osoby zaczynają obawiać się nie tyle konkretnej sytuacji, ile samej możliwości pojawienia się następnego ataku.

Dlaczego nerwica może atakować bez powodu?

Osoba doświadczająca nagłego napadu lęku często mówi: „Przecież nic się nie działo – dlaczego nagle mnie zaatakowało?”.

Brak oczywistego zagrożenia nie oznacza jednak, że reakcja organizmu nie ma swojego mechanizmu.

Na pojawianie się i utrzymywanie nadmiernego lęku może wpływać wiele czynników, w tym:

• indywidualna podatność,
• długotrwały stres,
• trudne wydarzenia życiowe,
• przewlekłe napięcie,
• wcześniejsze doświadczenia,
• brak odpoczynku i snu,
• sposób interpretowania sygnałów płynących z organizmu,
• utrwalone sposoby reagowania na zagrożenie.

Zaburzeń lękowych nie należy sprowadzać do jednej przyczyny. U konkretnej osoby znaczenie może mieć kombinacja czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Dlaczego nerwica daje objawy z serca, żołądka i innych części ciała?

Układ nerwowy reaguje na zagrożenie nie tylko emocją lęku. Przygotowuje cały organizm do działania.

Może przyspieszyć bicie serca i oddech, zwiększyć napięcie mięśni, wywołać potliwość oraz zmienić pracę przewodu pokarmowego.

W przypadku silnego lęku człowiek może dodatkowo zacząć bardzo uważnie obserwować własne ciało.

Pojawia się wtedy mechanizm błędnego koła:

objaw fizyczny → niepokojąca interpretacja → większy lęk → silniejsza reakcja organizmu → jeszcze wyraźniejszy objaw.

Przykładowo osoba zauważa szybsze bicie serca, interpretuje je jako sygnał zagrożenia, zaczyna się bać, a narastający lęk jeszcze bardziej przyspiesza akcję serca.

W psychoterapii można pracować m.in. nad rozpoznawaniem takich schematów oraz zmianą sposobu reagowania na lęk.

Czy nerwica może powodować zawroty głowy?

Zawroty głowy, oszołomienie czy poczucie niestabilności mogą pojawiać się podczas nasilonego lęku i napadu paniki.

Nie każda osoba odczuwa je jednak tak samo. Może pojawić się:

• wrażenie kołysania,
• oszołomienie,
• lekkość w głowie,
• poczucie niestabilności,
• mrowienie,
• uczucie odrealnienia.

Jednocześnie zawroty głowy mogą mieć wiele innych przyczyn – od problemów laryngologicznych i neurologicznych po zaburzenia krążenia czy działania niepożądane leków.

Jeżeli występują po raz pierwszy, są bardzo nasilone, powracają lub pojawiają się z innymi niepokojącymi objawami, warto skonsultować je z lekarzem zamiast automatycznie przypisywać je nerwicy.

Czy atak nerwicy jest niebezpieczny?

Sam napad paniki może być bardzo nieprzyjemny i przerażający. Nie oznacza jednak, że każdy nagły ból w klatce piersiowej, duszność czy zawroty głowy można uznać za atak paniki.

Szczególnej ostrożności wymagają pierwsze, nietypowe albo znacznie silniejsze niż wcześniej objawy.

Pilnej oceny medycznej mogą wymagać m.in.:

• silny lub nietypowy ból w klatce piersiowej,
• znaczna duszność,
• utrata przytomności,
• drgawki,
• nagłe zaburzenia mowy,
• osłabienie lub niedowład jednej strony ciała,
• inne nagłe objawy neurologiczne.

Takich symptomów nie powinno się samodzielnie tłumaczyć „nerwicą”.

Co dzieje się po ataku paniki?

U części osób największym problemem z czasem staje się nie sam napad, ale lęk przed jego powtórzeniem.

Człowiek zaczyna zastanawiać się:

„A co, jeśli znowu dostanę ataku?”

„Co będzie, jeśli wydarzy się to w sklepie?”

„Co, jeśli będę wtedy sam?”

„A jeśli nie będę mógł wyjść?”

W efekcie może zacząć unikać miejsc i sytuacji kojarzonych z wcześniejszym atakiem.

Początkowo może chodzić wyłącznie o zatłoczony sklep, autobus albo podróż. Z czasem lista unikanych sytuacji może stawać się coraz dłuższa.

Tak powstające ograniczenia mogą znacząco utrudnić codzienne funkcjonowanie.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Nie trzeba czekać, aż lęk stanie się tak silny, że uniemożliwia wychodzenie z domu lub normalne funkcjonowanie.

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• lęk powraca,
• trudno nad nim zapanować,
• pojawiają się napady paniki,
• coraz częściej obserwujesz swoje ciało w poszukiwaniu objawów,
• unikasz miejsc lub sytuacji ze strachu przed napadem,
• lęk utrudnia pracę albo naukę,
• wpływa na relacje,
• pogarsza sen,
• rezygnujesz z aktywności, które wcześniej były dla Ciebie normalne,
• obawa przed kolejnym atakiem zaczyna organizować Twoje codzienne życie.

WHO podkreśla, że zaburzenia lękowe mogą istotnie wpływać na funkcjonowanie rodzinne, społeczne, zawodowe i szkolne, a jednocześnie istnieją skuteczne metody ich leczenia.

Psychoterapia nerwicy i zaburzeń lękowych

Psychoterapia jest jedną z podstawowych metod pomocy osobom zmagającym się z zaburzeniami lękowymi.

Podczas terapii można pracować między innymi nad:

• rozpoznaniem sytuacji wywołujących lęk,
• zrozumieniem własnych reakcji emocjonalnych,
• sposobem interpretowania sygnałów płynących z organizmu,
• ograniczeniem zachowań podtrzymujących lęk,
• stopniowym odzyskiwaniem swobody w sytuacjach, których osoba zaczęła unikać,
• budowaniem bardziej pomocnych sposobów radzenia sobie z napięciem.

Jednym z najlepiej przebadanych podejść w leczeniu zaburzeń lękowych jest terapia wykorzystująca zasady terapii poznawczo-behawioralnej. WHO rekomenduje u osób dorosłych z zaburzeniem lękowym uogólnionym i zaburzeniem panicznym ustrukturyzowane interwencje psychologiczne oparte na zasadach CBT.

W zależności od rodzaju i nasilenia problemu pomoc może obejmować również konsultację lekarską lub psychiatryczną oraz – jeśli istnieją wskazania – leczenie farmakologiczne.

Objawów lęku nie musisz przeczekiwać

Jeżeli lęk zaczyna ograniczać Twoją codzienność, powoduje ciągłe napięcie albo sprawia, że rezygnujesz z kolejnych aktywności, warto poszukać profesjonalnego wsparcia.

W Pracowni Rozwoju Osobistego Kreska w Poznaniu prowadzimy pomoc psychologiczną i psychoterapię dla osób mierzących się między innymi z nasilonym lękiem, napadami paniki oraz innymi trudnościami emocjonalnymi.

Pierwsze spotkanie pozwala przyjrzeć się temu, co się dzieje, jak długo utrzymują się objawy i w jakich sytuacjach się nasilają. Na tej podstawie można wspólnie określić dalszy kierunek pracy.

Najczęściej zadawane pytania o nerwicę i zaburzenia lękowe

Jakie są pierwsze objawy nerwicy?

Mogą pojawić się m.in. napięcie, niepokój, ciągłe zamartwianie, trudności z koncentracją i snem, kołatanie serca, problemy żołądkowe czy zawroty głowy. Objawy różnią się jednak między osobami i same w sobie nie wystarczają do postawienia diagnozy.

Jak wygląda atak nerwicy?

Potocznie określany „atak nerwicy” często przypomina napad paniki: nagle pojawia się bardzo silny lęk, któremu mogą towarzyszyć kołatanie serca, duszność, drżenie, potliwość, zawroty głowy, uczucie zagrożenia oraz strach przed utratą kontroli lub śmiercią.

Ile trwa atak nerwicy?

Napad paniki często trwa od kilku do kilkudziesięciu minut. NHS wskazuje, że większość napadów trwa około 5–20 minut, choć mogą zdarzać się dłuższe epizody.

Czy nerwica może atakować bez powodu?

Tak. Napad silnego lęku może pojawić się bez jednoznacznego, zauważalnego bodźca. Nie oznacza to jednak, że objawy fizyczne pojawiające się po raz pierwszy należy automatycznie uznać za nerwicę.

Czy nerwica może powodować kołatanie serca?

Kołatanie lub przyspieszenie pracy serca należą do objawów mogących występować przy nasilonym lęku i napadach paniki. Mogą jednak mieć również inne przyczyny, dlatego nowe lub niepokojące dolegliwości powinny zostać odpowiednio ocenione.

Czy nerwicę można leczyć?

Zaburzenia lękowe można skutecznie leczyć. W zależności od problemu stosuje się przede wszystkim oddziaływania psychologiczne i psychoterapię, a u części osób również odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne.